Wat is het verschil tussen PTFE, PFOA en PFAS?

PFAS is de grote stofgroep: zo'n 10.000 gefluoreerde stoffen die nauwelijks afbreken. PTFE is er één van, namelijk de fluorkunststof waaruit de anti-aanbaklaag van de meeste pannen bestaat. PFOA is een andere, één enkele stof die vroeger werd gebruikt om PTFE te maken en die sinds 2020 in de EU verboden is. Daarom zegt ‘PFOA-vrij’ heel weinig: het geldt voor elke legaal verkochte pan, en de pan kan nog steeds een laag PTFE hebben, dat zelf een PFAS is.

Dit artikel is voor jou als je met drie afkortingen op een verpakking staat en wilt weten wat ze echt betekenen. We leggen PFAS uit als familie, PTFE als coating en PFOA als de stof die verboden werd. Daarna lees je wat de gangbare claims in de winkel dekken, wat de EU-regels vandaag regelen en wat nog niet.

PFAS: een familie, niet één stof

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen. Het is geen enkele chemische stof, maar een hele familie die door mensen is gemaakt en van nature niet in het milieu voorkomt. Volgens het PFAS-dossier van het RIVM gaat het om ongeveer 10.000 soorten, en de OESO omschrijft ze als gefluoreerde stoffen met minstens één volledig gefluoreerd koolstofatoom. De binding tussen koolstof en fluor is extreem sterk. Dat is de reden dat de stoffen zo nuttig zijn, en ook de reden dat ze in de natuur vrijwel niet afbreken.

De familie valt grofweg in twee hoofdgroepen uiteen:

• Niet-polymeren. Kleine moleculen die in water kunnen oplossen, zich in het milieu verspreiden en zich ophopen in mensen en dieren. Hier horen PFOA en PFOS bij.
• Polymeren. Grote, lange moleculen, vooral fluorpolymeren. De meest gebruikte in consumentenproducten zijn PTFE, PVDF en FEP.

Als iemand ‘PFAS’ zegt, kan hij dus beide bedoelen, en daar ontstaat de verwarring. Een stof kan een PFAS zijn zonder zich te gedragen als de stoffen die de krantenkoppen hebben gehaald.

PTFE: de kunststof in de coating

PTFE, polytetrafluorethyleen, is de gladde kunststof die een anti-aanbakpan anti-aanbak maakt. Teflon is een merknaam voor PTFE, en de meeste gecoate pannen in Nederlandse winkels gebruiken het of een variant ervan. Als polymeer is PTFE een heel groot en stabiel molecuul, en bij normaal koken is het niet de laag zelf die stoffen aan je eten afgeeft.

De zorg rond PTFE zit op drie andere plekken:

1. De productie. Voor het maken van fluorpolymeren waren van oudsher andere PFAS nodig als hulpstof, waaronder PFOA, en de uitstoot van fabrieken is een belangrijke bron van PFAS in het milieu.
2. Oververhitting. Vanaf ongeveer 260 °C begint de coating af te breken, en bij hogere temperaturen komen er dampen vrij. Dat gebeurt meestal wanneer een lege pan op de hoogste stand staat.
3. Het afval. Als de pan wordt weggegooid, verdwijnt de PTFE niet. Dat is een van de argumenten om de stofgroep als geheel te reguleren.

De vraag rond PTFE gaat dus minder over het eten op je bord en meer over wat er gebeurt vóór en nadat de pan in jouw keuken staat. Hoe snel zo'n laag in de praktijk slijt, lees je in ons artikel over de levensduur van kookgerei.

PFOA: de stof die verboden werd

PFOA, perfluoroctaanzuur, is een klein PFAS-molecuul dat tientallen jaren als hulpstof is gebruikt bij de productie van PTFE. Het is een van de best onderzochte PFAS, omdat het zich in het lichaam ophoopt en een lange halfwaardetijd heeft. EFSA stelde in 2020 een gezamenlijke toelaatbare wekelijkse inname vast van 4,4 nanogram per kilo lichaamsgewicht voor vier PFAS, waaronder PFOA en PFOS, en noemde drinkwater, vis, fruit en eieren als de belangrijkste bronnen in de voeding.

PFOA is sinds 2020 in de EU verboden onder de POP-verordening, en fabrikanten waren al eerder van de stof afgestapt. Maar zo'n verbod per stof heeft een bijwerking: een verboden PFAS wordt vaak vervangen door een andere, nieuwere PFAS met vergelijkbare eigenschappen. Juist om die vervanging te voorkomen richt het Europese voorstel zich volgens het RIVM op de hele groep. ‘Zonder PFOA’ betekent dus niet ‘zonder fluorchemie’, alleen dat precies die ene stof is vervangen.

Wat de claims in de winkel echt dekken

Met die drie begrippen op een rij is de verpakking makkelijker te lezen. Dit zijn de claims die je het vaakst tegenkomt, van de zwakste naar de sterkste:

• ‘PFOA-vrij’ is het wettelijke minimum. Het zegt niets over de vraag of de coating van PTFE is.
• ‘Graniet’, ‘steen’ of ‘titanium-versterkt’ beschrijft het uiterlijk of een toevoeging, niet de coating zelf. Zo'n pan heeft doorgaans nog steeds een anti-aanbaklaag.
• ‘PTFE-vrij’ betekent meestal een keramische coating. Dat is een echte keuze tegen fluorpolymeren, maar de laag blijft een slijtdeel.
• ‘PFAS-vrij’ is de sterkste uitspraak over een gecoate pan. Vraag om documentatie als het voor jou doorslaggevend is.
• ‘Zonder coating’ betekent massief metaal, en dan is er geen fluorpolymeer op het bakoppervlak om over na te denken.

Wat de EU-regels dekken, en wat nog niet

Op dit moment zijn de bekendste PFAS stof voor stof gereguleerd, waaronder PFOA en PFOS. Pannen met een PTFE-coating zijn in de EU gewoon legaal. Nederland heeft vier PFAS geschrapt van de lijst met stoffen die in papier en karton voor voedselcontact mogen worden gebruikt, Denemarken verbiedt PFAS in die materialen helemaal, en een nieuwe EU-verordening stelt vanaf augustus 2026 grenzen aan PFAS in voedselverpakkingen. Dat gaat allemaal over verpakkingen, niet over pannen.

De grote verandering is nog onderweg. Nederland diende in januari 2023 samen met Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen bij het Europees Chemicaliënagentschap ECHA een voorstel in om de hele PFAS-groep onder REACH te beperken. Het RIVM werkte daaraan mee en houdt de stand van zaken bij op zijn pagina over het verbod op het gebruik van PFAS. Het voorstel is nog in behandeling: de Europese Commissie moet een definitief voorstel maken waarover de lidstaten stemmen, en het staat nog niet vast hoe en wanneer het voor kookgerei gaat gelden.

Waarom je zonder coating van de hele vraag af bent

De rode draad is dat alle drie de afkortingen over de coating gaan, niet over de pan. De hele discussie over PFOA-vrij, PTFE-vrij en PFAS-vrij bestaat omdat er een laag kunststof tussen je eten en het metaal zit. Wat die laag in de praktijk betekent, hebben we van twee kanten bekeken in Kun je een verkleurde pan nog redden? en in Waarom bakt mijn eten aan in de pan?

Een pan van massief titanium heeft geen coating, en dus ook geen fluorpolymeer waar je je in hoeft te verdiepen. Daar staan wel afwegingen tegenover: hij is duurder dan een gecoate pan, hij is niet anti-aanbak, en je moet voorverwarmen en vet gebruiken. Daar staat tegenover dat er geen laag is die kan slijten of oververhit kan raken. Het aanbod vind je onder kookgerei van puur titanium en bij onze pakketten en sets. De pan waar de meeste mensen mee beginnen is de Nutri Pan Pro 2.0; wie veel roerbakt, kijkt naar de titanium Wokpan Pro. Verzending is gratis in Nederland en België, en je hebt 100 dagen om te retourneren.

FAQ

Is Teflon hetzelfde als PTFE?

Ja, in de praktijk wel. Teflon is een merknaam voor PTFE, oorspronkelijk op de markt gebracht door DuPont en nu eigendom van Chemours. Veel andere fabrikanten gebruiken PTFE onder een eigen naam, dus een pan kan een PTFE-coating hebben zonder dat het woord Teflon valt. Staat er alleen ‘anti-aanbak’ zonder verdere uitleg, dan is PTFE het meest waarschijnlijk.

Is PTFE verboden in de EU?

Nee, op dit moment niet. Pannen met een PTFE-coating mogen in de EU gewoon worden verkocht. Een voorstel van Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen om de hele PFAS-groep onder REACH te beperken is in 2023 bij het Europees Chemicaliënagentschap ECHA ingediend en is nog in behandeling. Het staat nog niet vast wat dat voor kookgerei gaat betekenen.

Kan een pan met het label PFOA-vrij toch PFAS bevatten?

Ja. PFOA is één specifieke stof die sinds 2020 in de EU verboden is, dus het label geldt in feite voor elke legaal verkochte pan. De coating kan nog steeds van PTFE zijn, een fluorpolymeer dat tot de PFAS-familie behoort. PFOA-vrij zegt dus alleen iets over de productie, niet over waar de coating van gemaakt is.

Hoe zie ik of een pan PFAS-vrij is?

De zekerste manier is een pan zonder coating kiezen, van roestvrij staal, gietijzer, carbonstaal of massief titanium. Bij gecoate pannen moet er ‘PFAS-vrij’ staan, niet alleen ‘PFOA-vrij’ of ‘PTFE-vrij’. Twijfel je, vraag de fabrikant dan om documentatie over de samenstelling van de coating.